การศึกษาผลของกองทุนหลักประกันสุขภาพตำบล

 

รายงานการศึกษาผลของกองทุนหลักประกันสุขภาพตำบลต่อการเสริมพลังอำนาจองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและองค์กรชุมชนในการจัดการปัญหาสุขภาพชุมชน

งานวิจัยนี้ดำเนินการวิจัยโดยสำนักงานวิจัยเพื่อการพัฒนาหลักประกันสุขภาพไทย (สวปก.) มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาผลของกองทุนสุขภาพตาบลในการเสริมพลังอานาจองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและองค์กรชุมชนในการจัดการปัญหาสุขภาพชุมชน รวมถึงกับปรับตัวในการทางานของบุคลากรสาธารณสุข ทั้งนี้เนื่องจากบริบทและสภาพปัญหาที่เปลี่ยนแปลงไปซึ่งต้องการผลของกองทุนหลักประกันสุขภาพตาบลต่อการเสริมพลังอานาจองค์กรปกครองส่วนส่วนท้องถิ่นและองค์กรชุมชนในการจัดการปัญหาสุขภาพชุมชน|ซึ่งต้องการความร่วมมือจากทุกภาคส่วนได้เข้ามามีบทบาทการมีส่วนร่วมในการจัดการปัญหาสุขภาพชุมชนที่ซับซ้อนขึ้น รวมทั้งปัจจัยสังคมอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง เช่น พฤติกรรม วิถีชีวิตและสิ่งแวดล้อม นอกเหนือจากบุคลากรสาธารณสุขที่จะต้องมีการปรับตัวในการทางานแล้ว โครงสร้างของคณะกรรมการกองทุนสุขภาพตาบลที่เอื้อต่อการเรียนรู้และปรับตัวของภาคส่วนท้องถิ่น ชุมชน และอื่น ๆ ในการทำงานร่วมกันอันเป็นการเสริมพลังภาคส่วนต่าง ๆ ในการทา งานสุขภาพชุมชนร่วมกัน ซึ่งคาดว่าจะนาไปสู่การปรับวิธีคิดและการทางานกองทุนสุขภาพตาบลที่เอื้อต่อการจัดการสุขภาพของประชาชนในพื้นที่ในยุคการปรับตัวเปลี่ยนแปลงของกองทุนสุขภาพตาบล โดยในการศึกษาครั้งนี้ได้ให้ความสาคัญกับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในภาคีสามฝ่ายหลัก คือ อปท. องค์กรชุมชน และเจ้าหน้าที่สาธารณสุข

การศึกษาแบบเสริมพลังอำนาจเป็นการให้ความสำคัญกับผู้เข้ามามีส่วนร่วมในโครงการทุกฝ่ายในการเข้าไปควบคุมการใช้ทรัพยากรที่จำเป็นและเสริมสร้างความเข้าใจในบริบทของสังคมตนเองอย่างรอบด้าน ศึกษาทัง้ เชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ โดยพื้นที่ศึกษาคัดเลือกจากจังหวัดในความครอบคลุมของ สปสช. ทัง้ 12 เขต ที่มีความโดดเด่นด้านการสมทบทุนจากชุมชนและเป็นจังหวัดที่มีกองทุนรุ่นแรกเข้าร่วมโครงการ จา นวน 12 จังหวัด และในแต่ละจังหวัดจะทาการคัดเลือก 1 อาเภอเพื่อจัดเก็บข้อมูลเชิงปริมาณจากกองทุนตัวอย่างรวมทัง้ สิ้น 108 แห่ง จา แนกเป็นกองทุนสุขภาพตาบลประเภทเทศบาลเมือง 2 แห่ง ประเภทเทศบาลตาบล 34 แห่ง และประเภท อบต. 72 แห่ง ส่วน การศึกษาเชิงคุณภาพจัดเก็บข้อมูลด้วยวิธีการสนทนากลุ่ม ในกลุ่มคณะกรรมการกองทุนสุขภาพตาบล และผู้แทนชุมชนที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการทา งานด้านสุขภาพในชุมชน รวมประมาณ 15 – 20 คนต่อหนึ่งกองทุน

 

ข้อค้นพบจากการศึกษามีดังนี้ 

1. การดำเนินงำนกองทุนสุขภำพตำบล พบว่า คณะกรรมการกองทุนสุขภาพตำบลและผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องยังขาดความชัดเจนในเป้าประสงค์ที่แท้จริงของกองทุนสุขภาพตาบลและมโนทัศน์ในการทำงานว่าจะมีทิศทางและพัฒนาการต่อไปอย่างไร ความครอบคลุมการมีระบบข้อมูลสุขภาพชุมชนดีขึ้นแต่ยังจากัดอยู่ที่ข้อมูลด้านสาธารณสุข คือข้อมูลการป่วย การตาย และกลุ่มเสี่ยงของระบบสาธารณสุข การจัดทาแผนสุขภาพชุมชนและการจัดทาแผนที่ทางเดินยุทธศาสตร์ส่วนใหญ่พบว่ายังมิได้มีการใช้ข้อมูลเชิงประจักษ์ในการวิเคราะห์สังเคราะห์อย่างเป็นระบบแม้จะมีการใช้กระบวนการประชาคมในการให้ชุมชนเสนอปัญหาและความต้องการก็ตาม นอกจากนี้ยังพบว่านโยบายของจังหวัดและส่วนกลางมีอิทธิพลแต่วิธีการคิดของท้องถิ่นและชุมชน ขณะเดียวกันท้องถิ่นและชุมชนยังขาดทักษะในการประยุกต์ใช้แผนงานดังกล่าวในการปัญหาในชุมชนได้อย่างเต็มที่ การจัดกิจกรรมในชุมชนอย่างต่อเนื่อง  ทาให้ประชาชนในชุมชนรับรู้ข้อมูลด้านสุขภาพและการดูแลสุขภาพของประชาชนดีขึ้น อย่างไรก็ตามการเรียนรู้ แลกเปลี่ยนข้อมูลกับกองทุนสุขภาพตาบลในพื้นที่อื่นยังไม่ครอบคลุมเท่าที่ควร ในการบริหารจัดการกองทุนมีกระบวนการมีส่วนร่วมของภาคส่วนต่าง ๆ ผ่านการประชุม มีการแต่งตั้งคณะอนุกรรมการต่าง ๆ เพื่อทาการติดตามประเมินผลโครงการ นอกจากนี้ยังมีการติดตามอย่างไม่เป็นทางการอาศัยฟังเสียงตอบรับจากประชาชนเป็นหลัก ประเด็นสาคัญประการหนึ่งที่ยังเห็นภาพการเปลี่ยนแปลงไม่มากนักคือ โครงการส่วนใหญ่ยังมีฐานจากงานนโยบายสาธารณสุขเป็นหลัก จึงไม่มีการบูรณาการงบประมาณกับกองทุนอื่นหรือโครงการที่ได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานภายนอกอื่น ๆ 

2. กำรพัฒนำศักยภำพคณะกรรมกำรกองทุนสุขภำพตำบล พบว่า มีเพมิ่ ขึ้นทัง้ ในด้านการอบรมการศึกษาดูงาน และการนิเทศติดตามจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยพบว่าสานักงานสาธารณสุขอาเภอเป็นหน่วยงานที่มีศักยภาพในการสนับสนุนการดาเนินงานกองทุนสุขภาพตาบลได้ดีเมื่อเปรียบเทียบกับสา นักงานสาธารณสุขจังหวัด และ สปสช.เขต อย่างไรก็ตามยังไม่มีหลักฐานชัดเจนในประสิทธิภาพของการพัฒนา และขาดการจัดลาดับความสาคัญของกองทุนกลุ่มเป้าหมายในแต่ละปี นอกจากนี้ ยังพบว่าขาดกลไกหลักในการจัดการเพื่อให้เกิดกระบวนการถอดบทเรียนและกระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างกองทุนต่างพื้นที่ในอาเภอเดียวกัน ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญต่อการเรียนรู้และพัฒนาอย่างก้าวกระโดด

3. ผลกำรดำเนินงำนกองทุนสุขภำพตำบล ซึ่งพิจารณาจากรายรับกองทุน ประสิทธิภาพการใช้เงิน ลักษณะโครงการและกิจกรรมที่ดา เนินการ จะพบว่า เทศบาลตาบล และ อบต. มีแนวโน้มการสมทบเงินเข้ากองทุนสุขภาพตาบลเพมิ่ ขึ้นอย่างต่อเนื่อง และสูงกว่าที่ สปสช. กาหนด และแม้ว่าประสิทธิภาพการใช้จ่ายเงินจะมีแนวโน้มดีขึ้น แต่ยังคงมีเงินสะสมคงเหลือในกองทุนสุขภาพตาบลถึงร้อยละ 40 โดยมีการใช้จ่ายเงินเพื่อการสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรคเป็นสัดส่วนที่สูงที่สุด รองลงมาคือการซื้อบริการตามชุดสิทธิประโยชน์ ในขณะที่สัดส่วนขององค์กรเครือข่ายชุมชนที่ทางานด้านสุขภาพมีการเสนอโครงการเพมิ่ มากขึ้น แต่บทบาทของเจ้าหน้าที่สาธาณสุขก็ไม่ได้เปลี่ยนแปลงมากนักเมื่อเทียบกับ อปท.ที่มีบทบาทลดลงอย่างเห็นได้ชัด สาหรับกิจกรรมในลักษณะการแจกจ่ายวัสดุสงิ่ ของยังคงมีแนวโน้มเพมิ่ ขึ้นในขณะที่กิจกรรมสา หรับคนกลุ่มด้อยโอกาสมิได้มีแนวโน้มเพมิ่ ขึ้นแต่อย่างไร โดยกลุ่มเป้าหมายหลักของการดา เนินกิจกรรมยังคงเป็นกลุ่มประชาชนทัวไป

4. ผลของกำรมีกองทุนสุขภาพตำบลต่อกำรมีส่วนร่วมการเปลี่ยนแปลง และการลงทุนด้านสำธารณสุขของท้องถิ่น พบว่า บทบาทของผู้แทนที่มาจากภาคส่วนของเจ้าหน้าที่สาธารณสุข และ อปท.จะมีส่วนร่วมสูงกว่าภาคชุมชน และระดับการมีส่วนร่วมจะขึ้นอยู่กับระยะเวลาในการเข้าร่วมโครงการและประเภทของกองทุนสุขภาพตาบล ในด้านการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากการมีกองทุนสุขภาพตาบลพบว่า มีการเปลี่ยนแปลงสูง ยกเว้นด้านนวัตกรรมยังมีการเปลี่ยนแปลงไม่มากนัก อย่างไรก็ตามทุกภาคส่วนมีความตื่นตัวเพมิ่ ขึ้นในเรื่องการสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรค ในด้านการลงทุนด้านสาธารณสุขของท้องถนิ่ พบการมีกองทุนสุขภาพตาบลไม่ได้ส่งผลเทศบาลเมืองเกิดการเปลี่ยนแปลงมากนัก ส่วนกองทุนสุขภาพตาบลประเภทเทศบาลตาบลพบว่ามีแนวโน้มเพมิ่ ขึ้นในปีที่สองและสามและลงลงในปีที่สี่ในขณะที่ อบต. มีแนวโน้มการลงทุนด้านสาธารณสุขเพมิ่ ขึ้นทุกปี

ข้อเสนอแนะเชิงนโยบำย

 

 กองทุนสุขภาพตาบลนับเป็นกลไกในการเสริมพลังอานาจภาคท้องถิ่นและชุมชน และเพื่อให้กลไกนี้มีความเข้มแข็งจึงจาเป็นต้องสร้างความชัดเจนให้แก่ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในด้านมโนทัศน์และเป้าประสงค์ของกองทุนสุขภาพตาบล ตลอดจนสร้างกระบวนการเรียนรู้ร่วมกัน เพื่อพัฒนาชุมชนไปสู่ความเป็นชุมชนท้องถนิ่ เข้มแข็ง รวมทัง้ สร้างความตระหนักในการจัดการระบบข้อมูลการใช้ข้อมูล การแลกเปลี่ยนข้อมูลเพื่อเพมิ่ โอกาสในการเรียนรู้ระหว่างกองทุน ซึ่งจะนาไปสู่การสร้างแผนสุขภาพชุมชนและแผนที่ทางเดินยุทธศาสตร์ที่มีประสิทธิภาพ สามารถประยุกต์ใช้ได้ ซึ่งทางส่วนกลางต้องให้ความสาคัญกับเรื่องดังกล่าวอย่างมากเพื่อให้ท้องถิ่นและชุมชนสามารถปฏิบัติตามได้ง่ายไม่ยุ่งยาก โดยหน่วยงานสาธารณสุขอาเภออาจเป็นกลไกหลักในการพัฒนาศักยภาพของคณะกรรมการกองทุนสุขภาพตาบลและผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องในประเด็นต่าง ๆ อาทิ การมีเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระดับอาเภอ การสร้างองค์ความรู้แก่เจ้าหน้าที่สาธารณสุข อันนาไปสู่การขับเคลื่อนความก้าวหน้า และต่อยอดปฏิบัติการกองทุนสุขภาพตำบลได้ 

ประเด็นที่ควรมีกำรศึกษำวิจัยต่อไป เนื่องจากการศึกษาครัง้ นี้เป็นครัง้ แรกที่ดูผลของกองทุนสุขภาพตาบลต่อการเสริมพลังอานาจองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและองค์กรชุมชนในการจัดการปัญ หาสุขภาพในชุมชน มิได้มีการเจาะเฉพาะประเด็นใดประเด็นหนึ่ง ดังนั้นควรมีการศึกษาวิจัยในประเด็นต่อไปนี้เพมิ่ เติม 1) การวิจัยและพัฒนาระบบข้อมูลสุขภาพชุมชน 2) การประเมินการใช้แผนที่ทางเดินยุทธศาสตร์ 3) ประสิทธิภาพของการพัฒนาศักยภาพคณะกรรมการกองทุนสุขภาพตาบลผ่านกระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในพื้นที่แบบเสริมพลังอานาจ และ 4) การเมืองในระบบสุขภาพชุมชนที่เป็นอุปสรรคหรือเอื้อต่อการดาเนินงานกองทุนสุขภาพตาบล โดยทั้ง 4 ประเด็นดังกล่าวนี้มุ่งเน้นกระบวนการเสริมพลังอานาจแก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและองค์กรชุมชนในการจัดการปัญหาสุขภาพของตนเองได้อย่างมีประสิทธิภาพ

 


อ่าน 7038 ส่งต่อให้เพื่อน Pintting


 การวิเคราะห์เครื่องมือและกระบวนการที่เกี่ยวข้องกับการประเมินสุขภาพชุมชน
 งานวิจัยชุมชน
 ทบทวนแนวคิดการพัฒนาชุมชน
 การศึกษาผลของกองทุนหลักประกันสุขภาพตำบล

หน้าแรก | แนวคิดระบบสุขภาพชุมชน | เวทีขับเคลื่อน | งานวิจัยชุมชน | นักจัดการชุมชน | พื้นที่แผนงาน | ข่าว / กิจกรรม | รวมลิงค์ระบบสุขภาพชุมชน